Hoe tast de ziekte van Gaucher het lichaam aan?

 De tekenen en symptomen van de ziekte van Gaucher zijn het gevolg van een accumulatie van Gaucher cellen (cellen met opstapeling van niet afgebroken stoffen) in het lichaam. Gaucher cellen hopen zich meestal op in de milt, de lever en het beenmerg. Zij kunnen zich ook ophopen in het lymfestelsel, de longen, de huid, de ogen, de nieren, het hart en het zenuwstelsel.

 

Gaucher cellen in de milt

De opstapeling van Gaucher cellen in de milt leidt tot vergroting (splenomegalie) en hyperactiviteit van het orgaan. De milt kan opzwellen tot 25 keer de normale grootte, waardoor de buik opzwelt en het lijkt of de persoon overgewicht heeft of zwanger is.

Wanneer de milt hyperactief wordt, heeft hij de neiging rode bloedcellen sneller af te breken dan ze aangemaakt kunnen worden, wat resulteert in een aandoening die anemie (bloedarmoede) heet. Rode bloedcellen vervoeren zuurstof van de longen naar alle cellen in het lichaam. Omdat mensen met anemie onvoldoende rode bloedcellen hebben, is de zuurstoftoevoer bij hen onvoldoende, wat leidt tot vermoeidheid. Daarom kunnen personen bij wie de ziekte van Gaucher de milt heeft aangetast, last hebben van een gebrek aan energie en weerstand. Ze zijn vaak moe.

 

Een hyperactieve milt kan ook het aantal bloedplaatjes verminderen (deze aandoening heet thrombocytopenie). Door een daling van het aantal bloedplaatjes vermindert de bloedstolling in het lichaam, wat kan leiden tot verhoogde vatbaarheid voor bloedingen en kneuzingen. Personen die lijden aan de ziekte van Gaucher kunnen bijgevolg vaker dan andere mensen last hebben van overvloedige en vaak voorkomende neusbloedingen en bloedend tandvlees. De menstruatie kan heviger zijn en kan ook langer duren.

Bovendien kan een hyperactieve milt ook leiden tot een gebrek aan witte bloedcellen door een overvloedige filtratie. Het is normaal dat het aantal witte bloedcellen in het lichaam schommelt, afhankelijk van de aanwezigheid of afwezigheid van vreemde indringers. Zo kan het aantal witte bloedcellen bijvoorbeeld stijgen om bedreigingen zoals bacteriën of virussen te verwijderen. Een laag gehalte aan witte bloedcellen tengevolge van Gaucher cellen in de milt kan echter leiden tot een verminderd vermogen van het lichaam om infecties af te weren. Als gevolg daarvan kunnen mensen die lijden aan de ziekte van Gaucher vaker ziek worden dan anderen.

Voor de enzymsubstitutietherapie beschikbaar was, lieten Gaucher patiënten hun vergrote milt vaak verwijderen (een heelkundige ingreep die men splenectomie noemt). Bij patiënten bij wie de milt verwijderd werd, merkten de artsen een toename van de accumulatie van Gaucher cellen in de lever op. Bijgevolg wordt splenectomie niet langer beschouwd als een aanbevolen behandeling voor de ziekte van Gaucher.

Gaucher cellen in de lever

Gaucher cellen kunnen zich ook ophopen in de lever. Als gevolg daarvan kan de lever vergroten (een aandoening die gekend staat als hepatomegalie). De ophoping van Gaucher cellen kan ook leiden tot cirrose (verschrompeling en verharding van de lever), littekenvorming op de lever en andere leveraandoeningen. Sommige patiënten hebben een verhoogde kans op het vormen van galstenen.

Klik op de afbeelding voor meer informatie over hepatosplenomegalie bij de ziekte van Gaucher.

Gaucher cellen in de botten

Bij de meeste patiënten heeft de ziekte van Gaucher een zekere invloed op de botten. Deze is  meestal progressief en vormt één van de meest ondermijnende aspecten van de aandoening.

De ophoping van Gaucher cellen in het beenmerg kan de botten op verschillende manieren beschadigen. Door de opstapeling van Gaucher cellen kan de bloeddoorstroming verminderen, kan het botweefsel beschadigd worden (aseptische beennecrose of avasculaire necrose) en dat kan leiden tot permanente mobiliteitsproblemen.

De ophoping van Gaucher cellen in het merg kan ook leiden tot een vermindering van de botmassa (osteopenie). De mineralen (calcium en fosfor) die samenwerken om de botten hun sterkte en juiste vorm te laten behouden, werken ook minder doeltreffend. Bijgevolg kunnen de botten gevoeliger worden voor infecties,  verdunnen en verzwakken, waardoor ze gemakkelijk breken.

De aantasting van de botten bij de ziekte van Gaucher kan ook leiden tot abnormale verhardingen (sclerose) op de schacht van de botten, of tot structurele veranderingen zoals een afvlakking van de top van het dijbeen (femur). Daar waar gezond bot bijvoorbeeld gekenmerkt wordt door een afgeronde vorm, kan een bot dat aangetast is door de ziekte van Gaucher een afgevlakte vorm vertonen aan het uiteinde van de femurkop. Deze aandoening noemt men "Erlenmeyer flask deformity" aangezien de resulterende vorm van het bot lijkt op een erlenmeyer, een wetenschappelijk instrument. Deze ongebruikelijke vorm wijst op een abnormale vorming van nieuw bot als respons op de aanwezigheid van Gaucher cellen in het merg.

 

Röntgenfoto van normale femur
Röntgenfoto van normale femur
Röntgenfoto van normale femur
Röntgenfoto van femur met Erlenmeyer Flask Deformity

 

Vergelijk deze röntgenfoto's en u ziet duidelijk het verschil tussen een normaal dijbeen en botten met "Erlenmeyer flask deformity". Deze vervorming kan uiterst pijnlijk zijn of ertoe leiden dat de patiënt mank gaat lopen omdat de beweging van de gewrichten niet meer soepel verloopt.

 

Botcrises

Botcrises doen zich voor wanneer er een plots zuurstofgebrek optreedt in een gebied waar Gaucher cellen de normale bloeddoorstroming verhinderen. Deze episodes worden gekenmerkt door een intense, acute pijn (sommige mensen beschrijven het als "een hartaanval in het bot") die uren of zelfs dagen kan duren. Botcrises worden veroorzaakt door een zwelling in en rond het bot (oedeem) en door een verminderde bloedtoevoer naar het bot (vasculaire occlusie).

Andere mogelijke symptomen

  • Vertraagde groei: kinderen met de ziekte van Gaucher die niet behandeld worden, groeien vaak trager dan hun leeftijdsgenoten. Vertraagde puberteit treedt vaak op bij niet behandelde meisjes. Zij beginnen vaak pas laat in hun tienerjaren te menstrueren.
  • Gebrek aan eetlust: een vergrote lever en/of milt kan op de maag drukken, waardoor mensen die lijden aan de ziekte van Gaucher al na een paar happen voedsel een voldaan gevoel hebben.
  • Darmklachten.

Drie vormen van de ziekte van Gaucher

Gaucher specialisten delen de aandoening op in drie categorieën: Type 1, 2, en 3. Deze indeling is gebaseerd op de specifieke symptomen en op het verloop van de ziekte. De drie vormen hebben één ding gemeen: ze kunnen na verloop van tijd verergeren (zij zijn dus progressief). De ziekte van Gaucher type 1 is de meest voorkomende vorm en heeft geen invloed op het zenuwstelsel. Het verloop van de ziekte van Gaucher type 1 kan variabel zijn: sommige mensen hebben geen symptomen en kunnen een normaal leven leiden, terwijl anderen veel klachten en symptomen hebben die zelfs levensbedreigend kunnen zijn. Types 2 en 3 van de ziekte van Gaucher komen minder vaak voor en treffen minder dan 10% van alle patiënten die lijden aan de ziekte van Gaucher. Types 2 en 3 van de ziekte van Gaucher worden gekenmerkt door een neurologische impact bovenop de symptomen van Type 1. De neurologische impact van Type 3 is minder ernstig dan bij Type 2. Een kind dat lijdt aan de ziekte van Gaucher type 2 wordt meestal niet ouder dan 2 jaar tengevolge van de ernstige impact op het zenuwstelsel. Bij personen met de ziekte van Gaucher type 3 kunnen de tekens en symptomen al in de vroege of late kindertijd opduiken; zij die hun adolescentie bereiken, kunnen 30 of 40 jaar oud worden.

  Type 1 Type 2 Type 3
Frequentie Algemene populatie: 1 op 40.000 tot 60.000 
Askenazische Joden: 1 op 450
< 1 op 100.000 < 1 op 100.000
Invloed op het zenwustelsel Geen Ernstig Matig tot ernstig
Eerste symptomen Alle leeftijden Eerste levensjaar Kindertijd
Evolutie van de ziekte Progressief Snelle progressie Progressief